SÜRREALİZM

Sürrealizm ismen 20. yy’ ın başlarında ortaya çıksa da her sanat akımı gibi öncekilerden beslenerek köklerini çok öncelere uzatmıştır. Fakat bu konuda diğer sanat akımlarından bir farkı olmuştur ki, o da varlığına alıp beslendiği kişiler, akımlar ve olgulardan tamamen başka bir dünya yaratmış, zaman zaman onların bir takım özelliklerini yansıtmak yerine, kendi özellikleri ve farklı yorumuyla eserler doğurmuştur. Sürrealizmin dadaist yumurtadan çıktığı varsayılsa bile bu akım kesinlikle kabuğunu beğenmeyen ama bunu hak eden ve gelişim süreci itibariyle dadaizmden tamamen farklı bir çizgide ilerlemiştir. Yumurtadan kasıt sürrealizmi köklerinin dadaizme dayanmasıdır. II. Dünya Savaşı’ nın yol açtığı yıkım ve vahşet karşısında ruhları bedenlerine ağır gelen insanlar, bazı şair ve ressamlar dehşete kapılmış ve akılcı tutuma tavır alarak, bilinçaltının düşsel dünyasına yönelmişlerdir. Sürrealizmin kurucusu sayılan Fransız şair Andre Breton daha önce Dadaizm düşüncesinin önemli isimlerinden biriydi. Dadaizm o günler için tam bir anti-sanat akımıydı ve sürrealizm işte bu kökten beslendi, palazlandı.Bilinen sanat ve estetik kurallarının dışına çıkılması, ahlak, töre, mantık gibi toplumsal baskıların yadsınması gibi düşünceler zamanla Andre Breton’ un da benimsediği düşünceler halini almıştır. Ancak dadaizmin öncülerinden olan Romanyalı şair Tristan Tzara ile olan fikir ayrılıkları bu etkinin yitirilmesine ve Anre Breton’ un Paris’ te bir grup sanatçıyı çevresine toplayarak yeni bir akım kurma eğilimine neden olmuştur. Sürrealizm kuramsal olarak önceye dayansa da biçimsel olarak 1922’ de ortay çıkmıştır ve iki yıllık bir gelişim sürecinden sonra 1924’ de ilk sürrealizm bildirgesi yayınlanmıştır. Sürrealizm bir sanat akımından çok felsefi bir görüştür. Dünyanın ruhen girmesi gereken bir yol, sanatı gerçeklikten düşsel bir boyuta taşıyan bir köprüdür. Nasıl ki her yeni devrim sonucunda zaman bir akım doğurduysa, o zamanda da yaşanan onca yıkımdan sonra dünyanın içinde büyüyen gebeliğini sonlandırmasıdır ve sonuç sürrealizmdir. Köklü bir değişimle insan yaşantısını akıl ve mantığın sınırlarından çıkarıp, öz benliğine kavuşturmayı amaçlar. Bu amaca ulaşmak için Freud’ un bilinçaltı psikanaliz yöntemini araç olarak kullanmıştır. Psikanaliz yönteminde insanların düşlerini, korkularını, fantezilerini, bastırılmış duygularını, yani bilinçaltını açığa çıkarmak esas alınır. Gelenekçi sanat anlayışına karşı çıkarak sanatsal kaygıları ve estetiği reddeden, aşağılayan eserler ortaya konmuştur. Sürrealistler gerçekle düş arasındaki sınır çizgisini ortadan kaldırmışlardır. Bilinçaltına ulaşmak için günlerce yememe, uyumama, hatta seks yapmama gibi marjinal deneyimler yaşamış, eserlerine kendilerine men ettikleri temel yaşam ihtiyaçlarını, arzuladıkları son noktada vermeyi denemişlerdir. Bilinçaltının çıkarılması amaç olduğundan uyuklama, dalma, çıldırma halini aldıkları bu anların yapıtlarını verebilecekleri en iyi nokta olduğunu düşünmüşlerdir. İnsanlar bazılarını deli olarak yaftalasa da onlara göre bir deli ile bir sürrealistin arasındaki fark, deliliğin anahtarının sürrealistin elinde olması ve sonucunda bir sanat yapıtının ortaya konmasıydı. Yaratıcılıkta sınır tanımayan sürrealistler akılcı tutuma karşı tavır alarak düşlerin gizli dünyasını ele aldılar. Akımın belli bir kalıp ve kuralının olmamasının nedeni, her sanatçının kendi düş dünyasını yansıtıyor olmasından ileri gelir. Her biri kendi içselliğinde farklı anlatım şekillerini benimser, akımın tek kuralı, kuralsız olmaktır ve eserin nereye gideceğini başlarken reddetmektir. Fakat sürrealizmin ortak kullanılan iki ana sistemi vardır. Eserler bu iki sistematik düşünceye göre yaratım sürecine girer. Bunlardan biri, oneirizm, diğeri otomatizm’ dir. Oneirizm, düşlerin ve uyanıkken görülen hayallerin, uyanık bir mantığa uygun düşmeyen ve imgelerin duygusal etkiler altında kalan tüm olgularıdır. Çeşitli yöntemlerin vasıtasıyla halüsinasyonlar görerek yeni çağrışımlar ve yeni fikirler oluşturmaya, bunları gerçek ve düş arasındaki çizgide yansıtarak daha da yeni çağrışımlar oluşturmaya dayanan oneirizm sıradan halüsinasyonlarla karıştırılmamalıdır. Çünkü her sanatçının belli bir dizgeselliği ve kendi özel ritüelleri vardır. Bu nedenle genel geçer düşler, oneirizmi tanımlayamaz. Sanat, yaşamın kalbinde rüyaların köklendiği duygusal dehşette yerleşmiştir. Bir diğer yaklaşım olan otomatizm, bilinçli olarak özgür bırakılan hareket veya olayın sonucunda otomatik olarak meydana gelen formların tümüdür. Burada yaratıcı olan kısım, yapıtın mantıksal dürtülerden arıtılarak ortaya konması, sıradan reflekslerden farklı olarak eserin kontrol dışı bilinçsiz hareket veya yaklaşımla var olmasıdır. Bu esnada ortaya çıkan eser, sanatçı tarafından değil, bilinçaltı tarafından yönetilir ve tamamen sanatçının iç dünyasını yansıtır. Diğer yaklaşımda olduğu gibi esere başlarken nereye gideceği kesinlikle bilinmez. Sürrealist sanatçılar geniş bir yelpazedir. Ama bu akımın temellerini fark etmeden atan ve bana göre emprestyonizmin sürrealisti, Van Gogh’ u anmadan geçemem, uç noktalardaki yaşamıyla, bu adam bence tam bir gerçeküstücüydü ve birçok ünlü ismi gençliğinde sürrealizme hazırladı. Sonrasında tabi ki resmin mantığını alt üst eden Picasso bu ruhu tamamladı. Sürrealistler hep farklı hayatlar yaşayan çocuklukları karmaşık geçen marjinal insanlardan oluştular ve muhtemelen bu uç noktayı sanat anlamında Van Gogh’ la, Kandinsky ile tamamladılar. Genelde plastik sanatlarda eser verenlerin çoğu edebiyata da kayıtsız kalamadı ve tam tersi de geçerli oldu. Andre Bretton, Salvador Dali, düşsel dünyayı üç boyutlu görsel formlara başarı ile taşıyan Marx Ernst, çocuksu çizgileri ile Joan Miro, Rene Magritte en bilinen temsilcileridir.