SÜRREALİZM

Sürrealizm ismen 20. yy’ ın başlarında ortaya çıksa da her sanat akımı gibi öncekilerden beslenerek köklerini çok öncelere uzatmıştır. Fakat bu konuda diğer sanat akımlarından bir farkı olmuştur ki, o da varlığına alıp beslendiği kişiler, akımlar ve olgulardan tamamen başka bir dünya yaratmış, zaman zaman onların bir takım özelliklerini yansıtmak yerine, kendi özellikleri ve farklı yorumuyla eserler doğurmuştur. Sürrealizmin dadaist yumurtadan çıktığı varsayılsa bile bu akım kesinlikle kabuğunu beğenmeyen ama bunu hak eden ve gelişim süreci itibariyle dadaizmden tamamen farklı bir çizgide ilerlemiştir. Yumurtadan kasıt sürrealizmi köklerinin dadaizme dayanmasıdır. II. Dünya Savaşı’ nın yol açtığı yıkım ve vahşet karşısında ruhları bedenlerine ağır gelen insanlar, bazı şair ve ressamlar dehşete kapılmış ve akılcı tutuma tavır alarak, bilinçaltının düşsel dünyasına yönelmişlerdir. Sürrealizmin kurucusu sayılan Fransız şair Andre Breton daha önce Dadaizm düşüncesinin önemli isimlerinden biriydi. Dadaizm o günler için tam bir anti-sanat akımıydı ve sürrealizm işte bu kökten beslendi, palazlandı.Bilinen sanat ve estetik kurallarının dışına çıkılması, ahlak, töre, mantık gibi toplumsal baskıların yadsınması gibi düşünceler zamanla Andre Breton’ un da benimsediği düşünceler halini almıştır. Ancak dadaizmin öncülerinden olan Romanyalı şair Tristan Tzara ile olan fikir ayrılıkları bu etkinin yitirilmesine ve Anre Breton’ un Paris’ te bir grup sanatçıyı çevresine toplayarak yeni bir akım kurma eğilimine neden olmuştur. Sürrealizm kuramsal olarak önceye dayansa da biçimsel olarak 1922’ de ortay çıkmıştır ve iki yıllık bir gelişim sürecinden sonra 1924’ de ilk sürrealizm bildirgesi yayınlanmıştır. Sürrealizm bir sanat akımından çok felsefi bir görüştür. Dünyanın ruhen girmesi gereken bir yol, sanatı gerçeklikten düşsel bir boyuta taşıyan bir köprüdür. Nasıl ki her yeni devrim sonucunda zaman bir akım doğurduysa, o zamanda da yaşanan onca yıkımdan sonra dünyanın içinde büyüyen gebeliğini sonlandırmasıdır ve sonuç sürrealizmdir. Köklü bir değişimle insan yaşantısını akıl ve mantığın sınırlarından çıkarıp, öz benliğine kavuşturmayı amaçlar. Bu amaca ulaşmak için Freud’ un bilinçaltı psikanaliz yöntemini araç olarak kullanmıştır. Psikanaliz yönteminde insanların düşlerini, korkularını, fantezilerini, bastırılmış duygularını, yani bilinçaltını açığa çıkarmak esas alınır. Gelenekçi sanat anlayışına karşı çıkarak sanatsal kaygıları ve estetiği reddeden, aşağılayan eserler ortaya konmuştur. Sürrealistler gerçekle düş arasındaki sınır çizgisini ortadan kaldırmışlardır. Bilinçaltına ulaşmak için günlerce yememe, uyumama, hatta seks yapmama gibi marjinal deneyimler yaşamış, eserlerine kendilerine men ettikleri temel yaşam ihtiyaçlarını, arzuladıkları son noktada vermeyi denemişlerdir. Bilinçaltının çıkarılması amaç olduğundan uyuklama, dalma, çıldırma halini aldıkları bu anların yapıtlarını verebilecekleri en iyi nokta olduğunu düşünmüşlerdir. İnsanlar bazılarını deli olarak yaftalasa da onlara göre bir deli ile bir sürrealistin arasındaki fark, deliliğin anahtarının sürrealistin elinde olması ve sonucunda bir sanat yapıtının ortaya konmasıydı. Yaratıcılıkta sınır tanımayan sürrealistler akılcı tutuma karşı tavır alarak düşlerin gizli dünyasını ele aldılar. Akımın belli bir kalıp ve kuralının olmamasının nedeni, her sanatçının kendi düş dünyasını yansıtıyor olmasından ileri gelir. Her biri kendi içselliğinde farklı anlatım şekillerini benimser, akımın tek kuralı, kuralsız olmaktır ve eserin nereye gideceğini başlarken reddetmektir. Fakat sürrealizmin ortak kullanılan iki ana sistemi vardır. Eserler bu iki sistematik düşünceye göre yaratım sürecine girer. Bunlardan biri, oneirizm, diğeri otomatizm’ dir. Oneirizm, düşlerin ve uyanıkken görülen hayallerin, uyanık bir mantığa uygun düşmeyen ve imgelerin duygusal etkiler altında kalan tüm olgularıdır. Çeşitli yöntemlerin vasıtasıyla halüsinasyonlar görerek yeni çağrışımlar ve yeni fikirler oluşturmaya, bunları gerçek ve düş arasındaki çizgide yansıtarak daha da yeni çağrışımlar oluşturmaya dayanan oneirizm sıradan halüsinasyonlarla karıştırılmamalıdır. Çünkü her sanatçının belli bir dizgeselliği ve kendi özel ritüelleri vardır. Bu nedenle genel geçer düşler, oneirizmi tanımlayamaz. Sanat, yaşamın kalbinde rüyaların köklendiği duygusal dehşette yerleşmiştir. Bir diğer yaklaşım olan otomatizm, bilinçli olarak özgür bırakılan hareket veya olayın sonucunda otomatik olarak meydana gelen formların tümüdür. Burada yaratıcı olan kısım, yapıtın mantıksal dürtülerden arıtılarak ortaya konması, sıradan reflekslerden farklı olarak eserin kontrol dışı bilinçsiz hareket veya yaklaşımla var olmasıdır. Bu esnada ortaya çıkan eser, sanatçı tarafından değil, bilinçaltı tarafından yönetilir ve tamamen sanatçının iç dünyasını yansıtır. Diğer yaklaşımda olduğu gibi esere başlarken nereye gideceği kesinlikle bilinmez. Sürrealist sanatçılar geniş bir yelpazedir. Ama bu akımın temellerini fark etmeden atan ve bana göre emprestyonizmin sürrealisti, Van Gogh’ u anmadan geçemem, uç noktalardaki yaşamıyla, bu adam bence tam bir gerçeküstücüydü ve birçok ünlü ismi gençliğinde sürrealizme hazırladı. Sonrasında tabi ki resmin mantığını alt üst eden Picasso bu ruhu tamamladı. Sürrealistler hep farklı hayatlar yaşayan çocuklukları karmaşık geçen marjinal insanlardan oluştular ve muhtemelen bu uç noktayı sanat anlamında Van Gogh’ la, Kandinsky ile tamamladılar. Genelde plastik sanatlarda eser verenlerin çoğu edebiyata da kayıtsız kalamadı ve tam tersi de geçerli oldu. Andre Bretton, Salvador Dali, düşsel dünyayı üç boyutlu görsel formlara başarı ile taşıyan Marx Ernst, çocuksu çizgileri ile Joan Miro, Rene Magritte en bilinen temsilcileridir.

HASTANE GÜNLÜĞÜ-/başlangıç

15 Temmuz 2003,salı gününün akşamı saat 9.25 de,yolun sahil tarafından karşıya geçmek isteyen 17 yaşındaki genç bir kıza üçüncü şeritte bir otomobil çarptı.Bu,üç dakikalık mucize bir kurtuluşun başlangıcıydı.

Hız sınırının -70 km.- olduğu bir yolda 135 km. hızla seyreden bu otomobil,eğer kıza tam önden çarpsaydı kızın hiç şansı olmazdı.Ama otomobil kıza sağ ön köşeden çarptı.Genç kız çarpmanın ve hızın şiddetiyle otomobilin sağ ön köşesini,sağ dikiz aynasını,sağ kapısını çökerttikten sonra takla atarak ön camını kırdı,oradan otomobilin üstünü de çökertip 6 metre yukarıya fırlayarak yere düştü ve ancak 34 metre sürüklendikten sonra durabildi.

Yolun karşısında sevgilisini bekleyen genç bir delikanlı bu genç kızı uzaktan sevgilisine benzettiği için kazayı görünce hemen yanına koştu.Eğer koşmasaydı belki bir süre kimse ambulansı aramayacak,şans eseri yakınlarda olan ambulans bu kadar çabuk gelemeyecekti.Bu kızın sevgilisi olmadığını gören genç adam rahatladı ama vijdanı rahatsız oldu.Hemen 112 acili aradı ve ambulans çağırdı.Etrafta öyle büyük bir kalabalık birikmişti ki delikanlı kıza zor yardım edebiliyordu.Neyse ki bu genç,sağlık memuruydu ve hemen nefesini kontrol etti.Nabzını dinlemek için kızın sol kolundaki kalın bilekliği çıkarmaya çalışırken genç kız kolunu kendine doğru çekti.Bu hareket genç kızın uzun süre yaptığı tek hareket olarak kalacaktı,çünkü aylarca komada kalacak,uzun süre kendine gelemeyecekti.

Hayırsever delikanlı,kızın nabzını dinledi.Etraf öyle bir kan gölü olmuştu ki insanlar kızı karga tulumba arabalarına bindirmek istiyorlardı.Bu arada bir ceza mahkemesinde üst düzey memur olan orta yaşlı güzel bir kadın,ağlayarak genç kızın heryere saçılmış eşyalarını bir torbaya topluyordu.

Etraftaki kalabalığa artık engel olamayan genç tam pes ediyordu ki bir polis aracının siren sesini -ambulans geliyor- diyerek kullandı ve insanların kızı bir arabaya bindirmesine engel oldu.Eğer olmasaydı genç kız,boynunda kayan ikinci omurunun daha da kayması sonucu omurilik zedelenmesinden hayatının geri kalanını boyundan aşağısı felç olarak geçirecekti.Bu sırada oradan geçmekte olan genç bir doktor hemen müdahaleye geldi.Delikanlı,doktora ilk bulguları anlattı.Doktor kan kaybını önlemek için tamponlar yaptı.Eğer yapmasaydı genç kız kan kaybından ölecekti.Üçüncü dakikanın sonunda ambulans geldi.Genç doktor ambulanstaki doktora durumu tıp dilinde izah ederken genç kızı,boynunu sararak sedyeye aldılar ve ambulansa bindirdiler.Ama genç kız aniden solunum yapmayı kesti.Yine şans eseri ambulans tam teçhizatlıydı ve suni solunum cihazı vardı.Eğer olmasaydı,artık soluk alıp veremediği için on dakikalık hastane yolu boyunca beynine oksijen gitmeyecek,ya beyin ölümü gerçekleşecek ya da muhtemelen zeka geriliği yaşayacaktı.

İşte üç dakikalık mucize kurtuluştan sonra genç kız hastaneye vardığında derhal acil servis koridoruna girdi.Onu görenlerden sonra öğrenildiğine göre yüzünde solunum maskesi,üzerinde siyah bir pantalon vardı.Kemik rengi bluzü artık kırmızıydı.Sırtındaki derin yaralar hala kanıyordu.Acil servisteki tüm doktorlara ek olarak üst katlardan çağırılan uzmanlar başında durmuş uğraşıyor,yatak,etrafındaki insanlardan görünmüyordu.Hemşireler,üzerinden çıkarılan ve tomar tomar çarşaf gibi görülen kıpkırmızı tamponları hızla yenileriyle değiştiriyorlardı.Öyle çok kanaması vardı ki vücudundaki tüm kan tamponlara akmış gibiydi.

Genç kızın beyni sarsıntının hızıyla kafatasının içinde dönmüş ve beyin sapında çoklu hasara sebep olmuştu.

Doktorlar birçok aletle inceledikten sonra beynine -politravma- tanısı koydular.Henüz bir beyin kanaması yoktu ama kanama yapmaya çok meyilliydi.Sol kolunda,sol elinde ve sırtının sol yanında kemiğe kadar inen çok derin yaralar vardı.Alnında ve kafasında yarıklar vardı,yüzü bir ay şeklinde şakağından burnuna doğru çizilmişti.Hızla gelen darbeyle leğen kemiği yerinden oynamış,kalçayı ayakta tutan pelvis kemiği bile kırılmıştı.Dalağı dıştan gelen tepkiyle patlamış,kanama yapmaktaydı.Sol kalça kemiği kırılmış,ön kaburgaları kırılarak akciğere hasar vermişti.Kollarında ve bacaklarındaki tüm kemikleri kırılmıştı.Doktorlar uzun tetkiklerden sonra tamamen ümidi kestikleri bu hastanın yakınlarına herşeye hazırlanmaları için uygun bir cevap hazırladılar.Ama biraz ayakta kalabilmeleri için de küçücük bir kapıyı açık bıraktılar.-Yüzde doksanbeş ölecek...

-Oysa ki genç kız günün birinde,doktorların yakınlarına acıyarak açık bıraktığı o yüzde beşlik kapıdan girecek,hayata dair kurulan ümidin enerjisinin gücünü başta bu yazıyı yazan kişi olmak üzere herkese acıta acıta,sindire sindire öğretecekti.

BAŞLIK YOK DA BİR BAŞLIK...

...tıpkı hiçbir şeyin herşey olması gibi,aynı zamanda herşeyin hiçbirşey olması gibi de....

Tarihin bile unuttuğu bir sevdanın peşine düşmek kanırtır yarayı.Çok eskiden incinmiş bir kemiği kırmak,hatta zamanla unufak etmek kadar acı verir bu.Acının miladından çok önce anlamlandıramadığın,dahası önemsemediğin anılar bile bir kabusun karanlığı gibi çöker üstüne.Okunan şiirler,kıpırtısız mimikler,bir tanesi bin haz dokunuşlar...Geçmişin sayfalarını çevirdikçe karanlıktan daha zifir kelimeler kalemin ucuna iner,kurşun olup akar deftere.Bu yazılan harfler,eski ama eskimemiş bir aşkın lekeleridir aslında...İmgeler,imler yetmez elbette geçmişi tekrar yaşamaya.Aslında yaşanan birşey de yoktur orada.Daha çok yaşanılası olan,yaşanamayıp kursakta kalandır aşk,yaşanırsa mutluluk olur ya,oysa aşk acıyla yoğrulur.

Naif zannedilen birçok duygunun hayvani taraflarını keşfedersin.Sahip olunamayan hazların yaraları kanarken,akan kırmızı nehirde dokunuşlar,arzular,tutkular hayali fiiller olup aksederler zihnine,sana...Oysa failler kayıptır.Özneler yıllar öncesinde kalmıştır,çok uzakta..Sitem etmeye bile hak görülmeyen,düşüncesi dahi gizlenen,acıyorken devam etmek zorunda olan bir insanımsıya dönüşürsün zamanla.Artık boşa yaşlanırsın.Zaman tarihi bile unutur belki bıraksak.Aramasak,bulmasak o eski yağmurlu akşam,o suyun içinde danseden haz,o çatı katı düşleri bulmaz şimdiki zamanı,yolu bilmez.Ama aranır,insan mutsuz olunca mutluluğu çağırdığı gibi,mutlu olunca da mutsuzluğu çağırır.Yakıp kavuran tüm yaşayışları,geçmişin bakımsızlıktan tozlanmış raflarından bulup çıkarır.Çıkarır ve tekrar yaşatır kendine,belki ölmemiştir diye benlik tekrar tekrar saplar bıçağı beynine.

Ve sahteyi yaratan mutluluk olur.Mutluyken çağırdığın mutsuzluk yüzünden,o yüzden sahte yüze geçersin ansızın.Mutsuzluk maskesi kötü bir taklittir ama mutluluk maskesi yüze öyle bir oturur ki en korkuncu bazen sen bile karıştırısın hakikisi ile maskeyi.